Yeni Proteze Alışma Süreci: Konuşma, Yeme ve İlk Haftalar

Yeni bir protez ağza yerleştirildiğinde vücut onu başlangıçta yabancı bir cisim olarak algılar. Bunun karşılığı ilk günlerde artan tükürük salgısı, ağızda dolgunluk hissi ve dilin sürekli protezi yoklamasıdır. Bu tepkiler bir uyumsuzluğun değil, olağan bir uyum sürecinin belirtileridir ve genellikle günler içinde belirgin biçimde azalır.

Alışma, protezden çok kişinin kas ve sinir sisteminin öğrenmesiyle ilgilidir. Dil, dudaklar ve yanaklar yeni yüzeye göre yeniden konumlanmayı öğrenir. Bu öğrenmenin süresi kişiden kişiye değişir; küçük bir bölümü kapatan protezde kısa, tam protezde daha uzun olabilir. Sürecin hızını belirleyen en önemli etken, protezin düzenli kullanılmasıdır: sık çıkarılan bir protezde uyum gecikir.

Konuşma sırasında dilin damağa ve dişlere değdiği noktalar seslerin oluşumunu belirler. Protez bu yüzeylerin bir bölümünü değiştirdiği için özellikle s, ş, f ve t gibi seslerde geçici bir farklılık duyulabilir. Kişi bu farkı çevresindekilerden çok daha belirgin duyar; bu da yaygın bir gözlemdir.

Bu dönemde işe yarayan basit bir alıştırma vardır: her gün birkaç dakika yüksek sesle metin okumak. Zorlanılan sesleri içeren kelimeleri yavaşça tekrarlamak, kasların yeni konuma alışmasını hızlandırır. Konuşmadaki farklılık genellikle birkaç hafta içinde geriler. Belirgin bir bozulma uzun süre devam ediyorsa bu, protezin uyumunun gözden geçirilmesi gerektiğinin işareti olabilir.

Çiğneme, protezle birlikte yeniden öğrenilen bir beceridir. Başlangıçta yumuşak kıvamlı besinlerle başlamak, ardından kademeli olarak daha dirençli besinlere geçmek en makul yoldur. Lokmaları küçültmek ve ağzın iki tarafını da eşit kullanmak protezin dengede kalmasına yardımcı olur; tek taraflı çiğneme protezin diğer taraftan kalkmasına yol açar.

İlk dönemde ön dişlerle ısırmak yerine besini bölerek arka bölgeye almak işi kolaylaştırır. Çok sert kabuklu besinler, yapışkan şekerlemeler ve kemik gibi dirençli parçalar başlangıçta beklenmelidir. Bu, sonsuza kadar süren bir kısıtlama değildir; alışma ilerledikçe beslenme çeşitliliği genişler. Yine de tam protez kullanan bir kişide çiğneme gücünün doğal dişlerdeki düzeyde olmadığını bilmek, gerçekçi bir beklenti kurmayı sağlar.

Yeni protezin belirli noktalarda diş etine baskı yapması ve küçük yaralar oluşturması ilk haftalarda beklenen bir durumdur. Protez laboratuvar ortamında hazırlanır; ağzın hareket hâlindeki gerçek dokusu ise ancak kullanımda ortaya çıkar. Bu nedenle bir ya da birkaç uyumlama randevusu tedavinin planlanmış bir parçasıdır, aksaklık göstergesi değildir.

Burada iki kural önemlidir. Birincisi: protezi evde kesmeye, törpülemeye ya da ısıtarak şekillendirmeye çalışmayın. Bu girişimler protezin oturuşunu bozar ve çoğu zaman geri dönüşü olmayan hasar bırakır. İkincisi: uyumlama randevusuna giderken protezi birkaç saat önceden takın. Baskının izi diş eti üzerinde görünür olur ve düzeltilecek nokta böylece doğru saptanır. Yara derinleşiyor, kanıyor ya da bir haftadan uzun sürüyorsa sonraki randevuyu bekleyip oyalanmayın, hekime bildirin.

Üst çene tam protezinde damağın bir bölümü kaplandığı için sıcaklık ve tat algısında geçici bir değişim olabilir. Tat duyusunun büyük bölümü dilde bulunduğundan bu değişim genellikle sanıldığı kadar belirgin değildir ve zamanla algı yeniden dengelenir.

Bazı kişilerde protezin arka kenarı öğürme refleksini uyarabilir. Bu his çoğunlukla ilk günlerde daha güçlüdür ve düzenli kullanımla azalır. Burundan derin ve yavaş nefes almak, protezi kısa sürelerle takıp süreyi kademeli artırmak bu dönemde yardımcı olur. His şiddetliyse ve azalmıyorsa protezin arka sınırı hekim tarafından yeniden değerlendirilebilir.

Protez her gün temizlenmelidir. Yemek artıkları ve plak protez yüzeyinde birikir; temizlenmediğinde ağız kokusuna, diş eti iltihabına ve mantar enfeksiyonlarına zemin hazırlar. Temizlik sırasında protezin elden kayıp düşmemesi için lavaboya su doldurmak ya da altına havlu sermek işe yarar. Ağızda kalan doğal dişler ve diş eti de ayrıca temizlenmelidir.

Hekim aksini önermedikçe protezin gece çıkarılması ve altındaki dokunun dinlendirilmesi istenir; çıkarılan protez kuru bırakılmaz, önerilen biçimde saklanır. Zamanla altındaki kemik değiştiği için protezin uyumu da değişir: astarlama ya da yenileme gerekebilir. Bu nedenle şikâyet olmasa bile düzenli kontrol muayenesi sürdürülmelidir. Protez türleri arasındaki farklar için diş protezi çeşitleri, ileri yaşta ağız bakımı için yaşlılarda diş ve ağız sağlığı yazımıza bakabilirsiniz. İzmit Cedit'teki kliniğimizde protez uygulamalarının ardından uyumlama randevuları da bu takibin parçası olarak planlanır.