Çene ve Yüz Travmasında İlk Yardım

Yüz ve çene bölgesine gelen bir darbede ilk refleks çoğu zaman kırılan dişe odaklanmaktır. Oysa bakılması gereken sıra başkadır: önce bilinç durumu ve solunum, sonra kanama kontrolü, en sonda dişler ve çene. Yüz travması kafa ve boyun yaralanmalarıyla birlikte olabilir; bu nedenle yaralanan kişiyi aceleyle ayağa kaldırmak, başını sarsmak ya da omuzlarından çekmek doğru değildir.

Kişi bilinçliyse ve rahat nefes alıp veriyorsa, oturur ve hafifçe öne eğik bir pozisyon uygundur. Bu pozisyon ağızdaki kanın yutulmasını ve solunum yoluna kaçmasını engeller. Ağızda kanama varken sırtüstü yatırmak güvenli değildir. Bilinci kapalı bir kişide ise baş ve boyun hizası korunarak yardım beklenir.

Aşağıdaki bulgulardan herhangi biri varsa diş kliniğinden önce acil tıbbi değerlendirme gerekir; 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

• Kısa süreli de olsa bilinç kaybı, uykuya meyil, anlamsız konuşma veya olayı hatırlayamama.
• Tekrarlayan kusma, giderek şiddetlenen baş ağrısı, göz bebeklerinin farklı büyüklükte olması, havale geçirme.
• Burundan ya da kulaktan berrak, su gibi bir sıvının gelmesi.
• Nefes almada zorlanma; ağızda ya da boğazda solunumu daraltacak ölçüde kanama veya şişlik.
• Boyun ağrısı, kollarda uyuşma ya da güçsüzlük gibi omurga yaralanması şüphesi — bu durumda kişiyi hareket ettirmeyin.

Bu bulgular hayati tehlike taşıyabilecek bir tabloya işaret eder ve önceliği vardır. Diş ile çene yaralanmasının ayrıntılı değerlendirilmesi, genel durum güvence altına alındıktan sonra yapılır.

Çene kırıkları her zaman gözle görülür bir şekil bozukluğu vermez. Aşağıdaki bulgular kırık ya da eklem yaralanması olasılığını düşündürür:

• Kapanışın değişmesi: dişlerin darbeden önceki gibi üst üste oturmaması, ısırırken bir tarafın önce temas etmesi. Kırık şüphesinde en güvenilir işaretlerden biridir.
• Ağzı açıp kapamakta zorlanma, açarken çenenin bir tarafa kayması, kulak önündeki eklem bölgesinde ağrı ve şişlik.
• Uyuşma: alt dudak ve çene ucunda hissizlik alt çene kırıklarında sık görülür; yanak ve üst dudaktaki uyuşma ise elmacık–üst çene bölgesini düşündürür.
• Çift görme, göz hareketlerinde kısıtlanma veya göz çevresinde belirgin çökme.
• Kulaktan kanama.
• Diş etinde yırtık, iki diş arasında yeni oluşmuş basamak ya da aralanma, birden fazla dişin birlikte sallanması.

Bu bulguların varlığında evde beklemek yerine radyografi çekilebilen bir yerde değerlendirme gerekir. Kırıkların yerine oturtulması, aradan geçen süre uzadıkça teknik olarak zorlaşır.

Acil tıbbi bir tablo yoksa, kliniğe ulaşana kadar şunlar yapılabilir:

• Kanama kontrolü: temiz gazlı bezle yaranın üzerine 10–15 dakika kesintisiz bası uygulayın.
• Soğuk uygulama: buzu doğrudan cilde değdirmeyin; ince bir beze sarıp 15–20 dakikalık aralarla tutun. Şişliği ve kanamayı azaltır.
• Çeneyi desteklemek: kırık şüphesi varsa alt çeneyi elle ya da geniş bir bezle hafifçe yukarı doğru destekleyin. Zorlayarak yerine oturtmaya çalışmayın.
• Yerinden çıkan daimî diş: yalnızca taç kısmından (görünen beyaz bölüm) tutun, kök yüzeyini ovmayın ve fırçalamayın. Kirliyse birkaç saniye sütle ya da serum fizyolojikle durulayın. Dişi bir kapta süt içinde saklayarak hekime götürün; çeşme suyunda bekletmek ya da kuru bir mendile sarmak kök yüzeyindeki hücrelere zarar verir. Geçen süre uzadıkça dişin yeniden tutunma şansı azalır.
• Kırık parçalar: bulunan parçaları da süt veya serum fizyolojik içinde saklayın; bazı kırıklarda parça dişe geri yapıştırılabilir.
• Yeme ve içme: değerlendirme öncesinde katı gıda ve sıcak içecek almayın.

Süt dişleri istisnadır: yerinden çıkan bir süt dişi yerine takılmaz, çünkü altındaki daimî diş tomurcuğuna zarar verebilir. Yine de çocuk mutlaka muayene edilmelidir. Dişin tümüyle kırılmadığı durumlarda ne yapılacağını kırılan diş yazımızda ayrıntılandırdık.

Genel durumu güvende olan kişilerde muayene, dişlerin canlılığının kontrolü ve gerektiğinde radyografi ile başlanır. Sallanan dişler, komşu sağlam dişlere ince bir atelle (splint) sabitlenerek iyileşmeye bırakılabilir; yumuşak doku yaralanmaları dikişle onarılır; kırık şüphesinde ilgili birime yönlendirme yapılır. İşlemler öncesinde lokal anestezi uygulanır ve süreç adım adım anlatılır. Kapsamlı bir yaralanmada hangi başvurunun acil sayıldığını görmek için acil diş tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Travma sonrası takip, ilk müdahale kadar önemlidir. Darbe alan bir diş o gün sağlam görünse bile haftalar hatta aylar sonra renginde koyulaşma, ısırırken hassasiyet ya da diş etinde şişlik gelişebilir; bu, sinir dokusunun canlılığını yitirmiş olabileceğini gösterir ve kanal tedavisi gerektirebilir. Bu nedenle travmadan sonraki aylarda planlanan kontroller aksatılmamalıdır.

İzmit ve Kocaeli genelinde çocuklarda oyun alanı düşmeleri, gençlerde ise temaslı spor yaralanmaları yüz bölgesi travmalarının başlıca nedenleri arasındadır. Basketbol, futbol, boks gibi branşlarda kişiye göre hazırlanan koruyucu ağızlık kullanmak, hem diş kırıklarını hem de çene eklemi yaralanmalarını azaltan basit bir önlemdir.