Yaz Sıcağında Ağız Kuruluğu: Nedenleri ve Önlemler

Tükürük, ağızda yalnızca ıslaklık sağlayan bir sıvı değildir. Üstlendiği işler sayıldığında, dişlerin günlük savunmasının büyük bölümünü onun yürüttüğü görülür:

• Yemekten sonra oluşan asidi tamponlar ve ağız ortamını yeniden dengeler.
• İçindeki kalsiyum ve fosfat, mineden çözülen minerallerin yerine konmasını sağlar.
• Besin artıklarını ve bakterileri mekanik olarak yıkayıp uzaklaştırır.
• Bakteri ve mantarların çoğalmasını sınırlayan proteinler taşır.
• Konuşmayı, yutmayı ve tat almayı kolaylaştırır; hareketli protezlerin ağızda tutunmasına yardım eder.

Tükürük azaldığında bu işlerin hepsi birden zayıflar. Sonuç genellikle şu tabloyla ortaya çıkar: çürük riskinde artış — özellikle diş eti sınırında ve açığa çıkmış kök yüzeylerinde —, ağız içi mantar enfeksiyonuna yatkınlık, ağız kokusu, dilde ve mukozada yanma hissi, dudak kenarlarında çatlama ve protez kullananlarda vurma.

Yaz aylarında birden çok etken aynı anda devreye girer:

• Terleme ve sıvı kaybı: vücut ısısını düşürmek için harcanan sıvı yerine konmadığında, tükürük üretimi ilk kısılan işlevler arasındadır.
• Klima: havadaki nemi düşürür. Uzun süre doğrudan hava akımı altında oturmak ve geceyi kuru bir odada geçirmek mukozayı kurutur.
• Ağızdan nefes alma: sıcak gecelerde uyku sırasında ağız açık kalabilir; sabah ağzın kupkuru uyanmasının en sık nedeni budur.
• Kafein ve alkol: idrar çıkışını artırarak sıvı dengesini olumsuz etkiler.
• Açık havada geçen uzun saatler: çalışma, spor ve gezinti sırasında kayıp fark edilmeden birikir.

Kocaeli'de yaz, körfez kıyısının nemiyle birlikte gelir. Nemli havada ter daha yavaş buharlaştığı için serinleme hissi gecikir; buna karşılık sıvı kaybı sürer. Susama hissi de güvenilir bir erken uyarı değildir: hissedildiğinde kayıp çoktan başlamıştır.

Ağzı kuruyan kişinin ilk yöneldiği şey çoğu zaman buz gibi bir meşrubat olur. Dişler açısından asıl belirleyici olan ise içilen miktar değil, sıklıktır.

Yarım litre şekerli içeceği bir oturuşta içmek ile aynı içeceği üç saate yayarak yudumlamak dişler için aynı şey değildir. Her yudum ağızdaki asit ortamını yeniden başlatır; ikinci durumda mine saatlerce asit altında kalır ve tükürüğün onarım için ihtiyaç duyduğu ara hiç oluşmaz. İçeceğin buz gibi olması asit içeriğini azaltmaz, yalnızca tadını değiştirir. Şekersiz gazlı ve meyveli içecekler de asit taşır; şekersiz olmak asitsiz olmak anlamına gelmez.

Bir ayrıntı daha: asitli bir içecekten hemen sonra fırçalamak, geçici olarak yumuşamış mine yüzeyini aşındırabilir. Ağzı suyla çalkalayıp yaklaşık yarım saat beklemek daha uygundur. Beslenmenin diş sağlığına etkisini beslenme ve diş sağlığı yazımızda, çürüğün oluşum sürecini ise diş çürüğü nasıl oluşur yazımızda ele aldık.

• Suyu güne yayın. Az miktarda ve sık aralıklarla içmek, arada bir büyük miktar içmekten hem vücut hem ağız açısından daha etkilidir.
• Yanınıza su alın. Dışarıda geçen saatlerde tek erişilebilir sıvının satılan soğuk içecekler olması, tercihi kendiliğinden şekerliye kaydırır.
• Şekersiz sakız çiğnemek tükürük akışını artırır; ksilitol içerenler bu amaçla sık önerilir.
• Kafein ve alkolü sınırlayın, özellikle sıcağın yoğun olduğu saatlerde.
• Klimanın hava akımını yüze doğrultmayın ve geceleyin odayı aşırı kuru bırakmayın.
• Dudak nemlendirici kullanmak çatlamayı azaltır; kuruyan dudağı sürekli yalamak tersine etki yapar.
• Ağızdan nefes alma varsa nedenini araştırın: burun tıkanıklığı ve alerji sık rastlanan sebeplerdir.
• Gargara seçerken ağzı kuru olan kişilerin alkolsüz ürünleri tercih etmesi daha uygundur; ayrıntıları gargara yazımızda bulabilirsiniz.

Florürlü macunla düzenli fırçalama ve diş arası temizliği bu dönemde önemini daha da artırır; tükürüğün eksik bıraktığı korumanın bir bölümünü bunlar üstlenir.

Sıcağa ve sıvı kaybına bağlı kuruluk geçicidir; sıvı dengesi yerine geldiğinde düzelir. Ayrımı yapmak için sorulacak soru basittir: yeterli su içilmesine rağmen kuruluk sürüyor mu?

Sürüyorsa, gece boyunca devam ediyorsa, konuşmayı ya da kuru gıdaları yutmayı zorlaştırıyorsa başka nedenler araştırılır:

• İlaç yan etkileri: süreklilik kazanmış ağız kuruluğunun en sık nedenidir. Tansiyon ilaçları ve idrar söktürücüler, antidepresanlar, alerji ilaçları ve bazı ağrı kesiciler bu etkiyi yapabilir. İlacı kendi kararıyla bırakmak doğru değildir; durum hem ilgili hekime hem diş hekimine bildirilmelidir.
• Kontrolsüz diyabet ve bazı hormonal durumlar.
• Tükürük bezlerini etkileyen otoimmün hastalıklar (örneğin Sjögren sendromu).
• Baş-boyun bölgesine radyoterapi öyküsü.
• Süreklileşmiş ağızdan nefes alma.

Kuru ağızda kısa sürede birden çok yeni çürük ortaya çıkabildiği için, kuruluk süreklilik kazandıysa kontrol aralığının sıklaştırılması ve koruyucu uygulamaların planlanması gerekir. Bu değerlendirme diş muayenesi sırasında yapılır.Uzun süren ağız kuruluğu, İzmit Cedit'teki klinikte tükürük akışını etkileyen başka nedenler açısından da değerlendiriliyor.